Inzichten uit onderzoek onder gescheiden ouders en hun kinderen

Hoe ervaren ouders en kinderen een scheiding? En welke behoefte hebben zij rond informatie en dienstverlening? Om daarachter te komen hebben we onderzoek gedaan onder ouders die gaan scheiden (of al zijn gescheiden) en hun kinderen.

Door hoge emotionele impact, veel regelwerk en laag kennisniveau, weet men niet goed wat men moet regelen

Het proces dat ouders en kinderen doorlopen bij scheiden is emotioneel, complex, uitgebreid en gevarieerd. Het is een ingrijpende gebeurtenis waarbij het dagelijkse leven volledig uit balans raakt door het kwijtraken van partner en gezin. Dit terwijl er ook in een korte periode verscheidene praktische zaken (regelen vervangende woning, financiële zaken) moeten worden geregeld. Men ervaart een gebrek aan overzicht: wat moet ik doen en regelen? Een belangrijke factor hierbij is ook het lage kennis- en ervaringsniveau van betrokkenen over wat er allemaal geregeld moet worden rondom een scheiding. Daarnaast overzien ze niet altijd al de consequenties van de eigen keuzes. Het is dan ook meestal een proces dat niet eerder is doorlopen.

“Midden in de nacht zijn we uit elkaar gegaan. Ik wist niet wat ik moest doen, dus heb ik gegoogeld op echtscheiding en dan kom je gauw bij het inhuren van een advocaat, maar dan gaat de teller lopen. Ik wilde eerst weten wat ik in deze situatie moest doen, maar kon dit online zelf niet vinden.”

Ouders hebben behoefte aan praktische informatie én emotionele begeleiding, maar concretisering is lastig

Ouders hebben vanaf het moment dat scheiden een reële optie is, behoefte aan praktische informatie in de vorm van een stappenplan dat overzicht biedt van relevante zaken die geregeld moeten worden rondom de scheiding. Daarnaast hebben ze behoefte aan informatie over waar zij persoonlijke en emotionele begeleiding tijdens de scheiding kunnen krijgen. Ze denken dat er wel veel informatie beschikbaar is, maar zijn niet bekend waar de informatie of hulp te vinden is. Ook missen zij een centraal en overkoepelend informatie- en of aanspreekpunt. Ze denken spontaan niet direct aan de overheid wanneer het gaat om het opzoeken van informatie of het zoeken van hulp omtrent scheidingszaken. Ouders kunnen overigens niet altijd concreet benoemen waar ze behoefte aan hebben, en zien soms pas achteraf in wat voor type hulp er op welk moment nodig was.

Kinderen vinden het lastig eigen behoeften te benoemen

Kinderen (tussen 12 - 19 jaar op moment van de scheiding) van scheidende ouders vinden het lastig om hun eigen behoeften te benoemen. Ze zijn hier nog (te) jong voor en zijn ook geneigd zichzelf buiten het conflict te plaatsen. Ze denken voornamelijk aan de behoeften van hun ouders, broers en zussen, in plaats van aan die van henzelf. Ouders vinden het ook moeilijk de behoeften van de kinderen in te schatten en zijn drukbezet met het regelen van praktische en financiële zaken, die de hoogste prioriteit krijgen. Ouders geven aan behoefte te hebben aan begeleiding bij het inschatten van de hulpvraag van hun kinderen.

“Ik had behoefte aan iemand waarmee ik kon sparren over wat ik aan de kinderen vertel. Ik had namelijk veel vragen, reageer ik goed? Is het handig wat ik doe? Kan ik alles aan de kinderen vertellen? Wat gebeurt er met de kinderen die gehoord worden in de rechtszaal en de druk waaronder ze staan?”

Knelpunten in informatie en dienstverlening

Scheidingen zijn gevarieerd: er zijn verschillen in aanleiding voor de breuk, in zelfredzaamheid, soms is er sprake van multiproblematiek. Dit maakt dat behoeften op het terrein van informatie en dienstverlening uiteenlopen. Er komt uit het onderzoek een aantal concrete knelpunten en escalerende factoren in het scheidingsproces naar voren:

  • in sommige relaties wordt bij relatieproblemen pas laat hulp gezocht (onder andere omdat relatieproblemen in perceptie normaal zijn) en voor het zoeken van hulp (bijvoorbeeld in de vorm van relatietherapie) zijn ouders afhankelijk van de medewerking van de partner die er niet altijd voor open staat;
  • de kosten van hulp kunnen een belemmerende factor zijn om in actie te komen;
  • het vinden van een vervangende woning voor één van de partners is uitdagend. Dit omdat er geen of te laat een urgentieverklaring ontvangen wordt om in aanmerking te komen voor een sociale huurwoning, of omdat een koopwoning financieel niet altijd haalbaar is. Dit leidt ertoe dat men kiest voor noodoplossingen (vaak blijf het scheidende koppel langer samenwonen);
  • de gevolgen van keuzes zijn niet altijd te overzien. Een scheiding is emotioneel, het kennisniveau van ouders over wat er geregeld moet worden is laag, en daarnaast kunnen ouders zich conflict mijdend opstellen om verdere escalatie te voorkomen, waardoor men afspraken maakt waar men niet achterstaat;
  • ouders ervaren dat hulpinstanties op ‘eilandjes’ opereren, waardoor de gehele problematiek binnen een gezinssituatie soms niet overzien wordt door hulpinstanties. De ouders ervaren de hulpverlening als gefragmenteerd en ze hebben het gevoel dat dit ertoe leidt dat bepaalde problemen niet of te laat opgemerkt worden.

Aandachtspunt voor communicatie: ouders denken in gebeurtenissen en niet in fases

Als ouders terugkijken op het scheidingsproces doen ze dit aan de hand van gebeurtenissen (bijvoorbeeld verhuizen), thema’s (bijvoorbeeld financiële of juridische zaken) en betrokken partijen (bijvoorbeeld de mediator of de advocaat), en niet zozeer aan de hand van de verschillende fases in een scheiding. Als gevolg daarvan ziet men de scheiding in retrospectief meer als een reeks bij elkaar horende gebeurtenissen en thema’s dan een chronologisch proces. Dit heeft gevolgen voor de manier waarop de overheid haar informatie rondom scheiden kan ordenen.

Meer over dit onderzoek

Deze inzichten zijn gebaseerd op individuele interviews onder 12 ouders en 4 kinderen (16-20 jaar). De ouders hadden op het moment van de relatieproblemen/scheiding thuiswonende kinderen. We hebben ouders gesproken die in verschillende fases van het scheidingsproces zaten (de fases van relatieproblemen, gaan scheiden, gaan procederen, na de scheiding). De kinderen keken in de gesprekken soms enkele jaren terug.